وبلاگ
رنگ ها و رنگ دانه های فرش دستباف
الیاف استفاده شده برای بافت ،چه ابریشمی چه پشمی باید رنگ شوند تا الیاف رنگی تولید کنند که به طرح روی الیاف قالی جان ببخشند .
در میان تمام شیوههای هنری که برای بافت یک قالی انجام میشود رنگ آمیزی الیاف را میتوان بسیار مهم و تعیین کننده دانست.
تثبیت کننده (دندانه ها)
فرایند تثبیت به دو شیوه صورت میپذیرد. میتوان به صورت جداگانه آن را اعمال کرد پیش از رنگ برای تسهیل آن یا پس از آن و برای تثبیت رنگ ،یا همزمان با رنگ رزی تثبیت کننده را به حمام رنگ افزود. در شرق از زمانهای دور تا به امروز بیشتر از زاج سفید به عنوان تثبیت کننده استفاده شده است. که سولفات پتاسیم و آلومینیوم به شکل بلورهای درشت و براقی است .
رنگهای طبیعی:
بیشتر این رنگ دهندههای طبیعی به دنیای گیاهان تعلق دارد که بعد از طی فرایندهایی چون خشک کردن ،پودر کردن ،خیساندن یا اکسیداسیون به عنوان رنگ دهنده به کار میرودند.
روناس:
رنگ قرمز معمولاً از روناس به دست میآید. از گیاه روبروتینکتوم rubrotinctum که بوته ای است خود روی و در سرتاسر شرق می روید. بیشتر در مکانهای مرطوب میروید و به اندازه یک متر ارتفاع دارد .
رنگدانههای آلیزارین Alizarin و پروپورین Porparine در ریشه یافت میشود و زمانی که گیاه دو ساله باشد آن را جمع آوری میکنند و در معرض آفتاب قرار میدهند تا خشک شود و سپس آن را ریز میکنند. و به صورت پودر در میآورند رنگی که از این ماده استخراج میشود قرمز ارغوانی است که غلظت آن به میزان تمرکز در تمام رنگ و مدت زمان شناور سازی بستگی دارد.
قبل از خواباندن پشم در حمام رنگ روناس را ۴۸ ساعت در آب میخیسانند سپس این محلول را به مدت نیم ساعت حرارت میدهند تا اینکه به رنگ خرمایی در میآید.
سپس به مدت ۲۴ ساعت به آن استراحت میدهند. حمام روناس دوباره آماده شده و حرارت داده میشود و کلافهای پشمی را بعد از شستشو با آب و صابون در دانههای آن شناور میکنند که دست کم برای دو روز باید در آن وضعیت بماند سپس پشم را در معرض آفتاب قرار میدهند تا کاملاً خشک شود.
پوسته انار
رنگ زرد به دست آمده از پوسته انار که این میوه به وفور در شرق دیده میشود که بسیار کمرنگ شده است. این پوسته خشک و خیسانده میشود تا به درجهای از ثبات برسد .
پوسته انار دارای محتوایی بسیار غنی از تاتن است اغلب به همراه روناس از پوسته انار استفاده میشود تا نوعی رنگ زرد براق به دست بیاید. برای استفاده از رنگ زرد همچنین از رنگ دهندههای گیاهی دیگر استفاده میشود که طیفی از کرم تا زرد طلایی را ایجاد میکند برگهای درخت انگور، بلوط و سیب و برگ ریشههای توت سفید ،جاروب، ریشه زرد چوبه که هر کدام شامل مراحل آمادهسازی به شیوه خود است.
نیل
سومین رنگ اساسی رنگ آبی است که از گیاه نیل گرفته میشود این عمل طی یک فرایند پیچیده شیمیایی رخ میدهد .
گیاه نیل ایندیکوفرا تینکتوریا Indigofera tinctoria بوتهای است که خواستگاه آن خاور دور است و در آب و هوای گرم و خشک می روید. گیاه نیل ،که مصریها ،یونانیها و رومیها آن را میشناختند برای قرنهای متعالی در شرق استفاده میشده است.
گیاه قطع شده در محلول آب و مواد الکلالیندار اغلب شیره آهک خیسانده میشود. رنگدانه در حالت طبیعی به صورت یک ماده بیرنگ محلول در آب قرار دارد و طی فرایندهایی در معرض هوا رنگ آبی ایجاد میکند. برای سرعت بخشیدن به فرایند
اکسیداسیون مایع را به شدت هم میزنند تا انباشتههای رنگی واکنش دهند.
پوسته گردو
پوستهٔ گردو یکی از رنگزاهای قدیمی، ارزان و بسیار پایدار در فرشبافی سنتی ایران است؛ مخصوصاً برای طیفهای قهوهای.
چه رنگی میدهد؟
پوستهٔ سبز گردو (نه خود پوست چوبی خشک) رنگهایی در این بازه میدهد:
- قهوهای روشن تا تیره
- خاکی، شکلاتی، فندقی
- با دندانه مناسب حتی متمایل به مشکی
رنگش گرم است و کنار لاکی و کرم خیلی خوب مینشیند.
چرا پوسته گردو محبوب است؟
- ثبات نوری بالا (کمرنگ نمیشود)
- نیاز کم یا صفر به دندانه
- سازگار با پشم و ابریشم
- در دسترس در اکثر مناطق ایران
بههمین دلیل در فرشهای قدیمی روستایی خیلی استفاده شده.
کدام بخش گردو؟
- ✔ پوسته سبز تازه یا خشکشده
- ✖ پوست چوبی سفت (بیاثر است)
هرچه پوسته سبزتر و تازهتر باشد، رنگ قویتر است.
روش کلی رنگرزی با پوسته گردو
(روش سنتی و امتحانپسداده)
- خشک کردن پوسته سبز (در سایه)
- خرد کردن
- جوشاندن در آب (حدود ۱–۲ ساعت)
- صاف کردن محلول
- قرار دادن پشم خیسخورده داخل رنگ
- حرارت ملایم ۴۵–۶۰ دقیقه
- سرد شدن تدریجی
- شستشو با آب ولرم
دندانه (Mordant)
جالب اینجاست:
- بدون دندانه → قهوهای طبیعی
- زاج سفید → قهوهای شفافتر
- سولفات آهن → قهوهای خیلی تیره / مایل به مشکی
در فرشهای قدیمی، آهن زیاد استفاده نمیشده چون پشم را ضعیف میکند.
نکته مهم برای فرشبافی
- رنگ پوسته گردو چرکتاب است (برای فرش عالی)
- تغییر رنگ با زمان ندارد
- برای زمینه و نقشهای فرعی فوقالعاده است
ترکیب با رنگهای دیگر
- با نیل → قهوهای مایل به بنفش
- با روناس → قهوهای گرم و زنده
- با اسپرک → زیتونی ملایم